New York'ta daha dış görünüşünden perişan insanların yaşadığına hükmedebileceğiniz bir bir apartmanın önüne götürdü beni dostum."Bu da ne demek oluyor dostum?" dedim. Gözlerime baktı anlamlı anlamlı, "Burası New York'un soru sorulmadan cevap alınan yeridir." dedi.Eskiden beri böyle muammalı laflara düşkünlüğünü bildiğim için aldırmadım."Eeee...Napcağaaz şimdi" dedim laubalice."Şimdi üstada gideceğiz" dedi ciddi bir ses tonuyla. Bu üstadda kimmiş?" diye sordum merakla. Burası New York'tu ya dostum da cevabını İngilizce verdi. "Wait and see."
Merdivenler dik, basamaklar kırık dökük, duvarlar kirliydi.Üç beş kat çıktıktan sonra nefes nefese kalmıştım.Dostum belli ki alışkındı bu merdivenleri sık sık çıkmaya, tınmamıştı bile.Nihayet kahverengi boyası yeryer dökülmüş bir kapının önünde durup zile hafifçe bastı. Birkaç dakika beklememize rağmen kapıyı açan falan olmadı. Zili tekrar çaldı dostum, yine çıt yok içeriden. Alaycı bir sesle "Üstad yoklar herhalde, haydi gidelim." dedim. "Üstad buradadır"diye cevapladı beni. Merakım giderek artıyordu. Kimdi bu üstad ve nasıl biriydi? Üstad dediğine göre dostum, muhtemelen şark mistiklerinden biriydi: ya bir guru, ya bir şeyh, ya da benzer bir şey...Zile tekrar basarken dostum "Yahu bu kapı kilitli gibi durmuyor zaten, kolu çevirip giriverelim" dedim. Dostum gülerek "Zaten üstadın kapısı gece gündüz açıktır."demez mi! Kafam iyice karışmıştı ki içeriden boğuk bir ses yanlış anlamadıysam "taal hun ya ahi" diye ünledi. Bu İngilizce değildi. Soran gözlerle baktım dostuma, "Üstad Lübnanlıdır." dedi.Kafamda hemen bir Arap tarikat şeyhi canlandı, yerli varyetelerini bizim ülkede çok gördüğümüz cinsten bir tarikat şeyhi...
Kapıdan içeri adımımı attığımda yanıldığımı anlamam zor olmadı, çünkü geniş salonun duvarını boydan boya bir çarmıha gerilmiş İsa figürü süslüyordu: acılar içindeki o solgun yüz...Salonda ilerledikçe buranın aynı zamanda resim atölyesi olarak da kullanıldığının delilleriyle karşılaşıyordum.Tuhaf tuhaf resimlerdi bunlar. Boşlukta asılı gibi duran çıplak kadın ve erkek figürlerinin yer aldığı resimler...Resimlerdeki kadın ve erkekler çıplaktı ama hiçbirinde cinselliği akla getirecek en ufak bir iz yoktu bu resimlerin. Bu çıplak kadın ve erkeklerin durumları adeta Cennetteki Adem ve Havva'nın durumları gibiydi:onlar cinselliklerinin farkına ancak Cennetten çıkma aşamasında varabilmişlerdi.
Nihayet Üstad'ı gördüm.Bizim güneydoğulu vatandaşlarımızı andıran esmer bir yüz, şarklılara has bıyık...Kırlaşmış saçlar dağınık. Elinde sarma bir sigara...Dostum Türkiye'den geldiğimi söyleyince iki adet altın kaplama dişi görülecek kadar gülümseyerek "Benim tütünüm de Türkiye'den gelir" dedi. Göz ucuyla dostuma bir işaret yaptı.Ne demek istediğini anlamadım ama dostum yavaşça kalkarak salona açılan kapılardan birinin ardında kayboldu. Biraz sonra Türk usulü yapılmış üç fincan bol köpüklü kahveyle döndü yanımıza.
Üstadla birlikte kahvemizi yudumlarken hala susuyorduk hepimiz.
Kahvesi bitince Üstadın yüzünün rengi, bakışlarının anlamı değişti birden. Ve sanki yüksek bir kürsüden mahşeri bir kalabalığa sesleniyormuş gibi konuşmaya başladı:
Sonra bir zengin söz aldı; bize Vermek'ten söz et, dedi.
Ve El Mustafa yanıtladı:
Elinizdeki mallardan verdiğinizde çok az verirsiniz.
Ancak canınızdan verdiğinizde gerçekten vermiş olursunuz.
Oysa canınız gibi sakladığınız mallarınız gelecekte muhtaç olurum korkusuyla bekçiliğini yaptığınız nesnelerden başka nedir ki?
Yarının ne getireceği belli mi?
Kutsal kente doğru yol alan hacıların peşine düşmüş aşırı temkinli bir köpek, kızgın kumların altına bir kemik gömse, ne çıkar?
Olur da bir şeylere muhtaç duruma düşerim korkusu, gerçekte muhtaç durumda oluşun ta kendisi değil midir?
Su kaynaklarınız doluyken, susuz kalırsam diye korkulara kapılmak en giderilmeyecek susuzluk değil de nedir?
Kimileri, pek çok mal mülk sahibi oldukları halde ancak pek azına kıyıp da verebilirler. Üstelik bunları da salt gösteriş olsun diye verirler. Oysa bu içten pazarlıklı veriş, verdiklerinde bereket komaz.
Kimileri de ellerinde pek az olmasına karşın çıkarır olanı biteni verirler.
Bu gibiler hayata bağlanmış, ona inanç duyan kimselerdir ve onların ambarları hiç boş kalmaz.
Kimileri sevecenlikle verir ve edindikleri tüm armağan da bu olur.
Kimileri de verirken ıstırap çeker, çünkü onların yıkandıkları kutsanmış sulara ıstırap karışmıştır.
Kimileri verirken ne ıstırap çeker, ne bundan kendine bir mutluluk payı çıkarmak peşinde koşar, ne de vermenin erdemli bir davranış olduğunu düşünür.
Bunlar da. o uzak vadilerde açan küçük menekşeler, kokularını yeryüzüne nasıl sunuyorlarsa, öyle verenlerdir.
Tanrı, işte bu gibi kimselerin elleri aracılığıyla konuşur ve onların gözlerinin ardından yeryüzüne bakarak gülümser.
İstendiği zaman vermek iyidir, ancak ihtiyaç içinde olanın durumunu kavrayıp o istemeden vermek daha iyidir.
Eli açık bir kimse için, verebileceği bir şeyleri alacak eli bulmak, vermekten çok daha yüce bir mutluluktur.
Hem, kişinin sonsuza dek elinde tutabileceği bir nesne var mı ki?
Bugün elde olanlar, bir gün gelecek, mutlaka başka ellere verilecektir.
Öyleyse şimdiden verebilmek varken, vermek mevsiminin varislere kalmasını beklemek niye?
"Vermek isterim ama verdiklerim yerini bulmalı, değmeli." der durursunuz.
Oysa meyva bahçenizdeki ağaçlar ve çayırlara saldığınız davarlar böyle söylemiyorlar.
Onlar yaşamak için veriyorlar, çünkü vermezlerse ölür, yiterler.
Günleri ve geceleri yaşamaya değer görülmüş bir kimse vereceklerinizi alabilmeye de değer durumdadır elbette.
Hayatın okyanusundan içebilmeye değer görülmüş bir kimse, sizlerin küçük derelerinizden de içebilecek değerdedir.
Almanın cesaret ve güvencesinde, hatta bağışlayıcılığında yatan çölden daha büyük kuraklık olabilir mi?
Hem sen kimsin ki insanlar senin önüne çıkıp da, değer olup olmadıklarını görebilesin diye göğüslerini açsınlar ve soydukları gururlarını senin ayakların altına sersinler?
Sen ilkin kendinin bir Verici-El olabilmeye değer olup olmadığını anlamaya bak.
Çünkü gerçekte cana bir şeyler veren Hayat'tır... Sense kendini gerçek verici sanıyorsun. Oysa, bir tanıktan öte bir şey değilsin.
Ve ey siz alıcılar - ki hepiniz öylesiniz - kendinizi hiç bir zaman minnet yükü altına sokmayın.
Sokmayın ki, ne kendinize ne de vericiye bir boyunduruk takılmasın.
Verilenler hem size hem vericiye kanat olsun, birlikte yükselin.
Çünkü aklınızı minnetin ağır yüküyle doldurursanız, özgür bağırlı yeryüzünü ana, Tanrı'yı da baba olarak kabullenmiş olan vericinin el açıklığından kuşku duymuş olursunuz."
Üstad sustu birden ve sakin bir şekilde"vesselam" diyerek gözlerimizin içine baktı.Bu son söz bir işaret olsa gerekti ki dostum hemen ayağa kalktı.Ben de ona uydum.
Kapıdan çıkmak üzereyken Üstad bir şey unuttuğumuzu söyleyerek dostumu yanına çağırdı.
Bir kaç dakika sonra dostum elinde bir kitapçıkla yanıma geldi ve "Üstad'ın sana hediyesi" diyerek kitabı bana uzattı. Kapağında salonda gördüğüm garip resimlerden biri olan kitabın üstünde
"THE PROPHET"
by Gibran Kahlil Gibran"
yazıyordu.
---------------
TıpAtıp (Selçuk Üniv. Ekoloji Topluluğu Dergisi)ta yayınlanmıştır(Mayıs 2005).
Salı, Mayıs 31, 2005
IVAN ILLICH'E VEFA
Yaşayanların Kendisinden Çok Şey Öğrenmeye Devam Ettikleri Bir Ölü
Nazmi Zengin
Biz Türkler İvan denince Rusları, az buçuk mürekkep yalamışlarımız ise Rus çarı Korkunç İvan'ı hatırlarız. Yazımızın konusu olan İvan İllich ne Rus'tu, ne de korkunçtu. Aşağıdaki satırları 2 Aralık 2002'de Almanya'nın Bremen şehrinde vefat ettiğini öğrenmem dolayısıyla kaleme almıştım. Aradan geçen zamana uyarlamak için biri şu an okuduğunuz olmak üzere baş kısmından iki cümleyi, bir de son cümleyi değiştirerek arz ediyorum.
Tanışma-
Ben İvan İllich'i 1985 yılında İlim ve Sanat dergisinde Enes Harman imzasıyla yayınlanan "İllich'in medikal düzen eleştirisi ve Türkiye gerçeği" başlıklı makaleyle tanıdım. Makaleyle birlikte İllich'in kısa bir özgeçmişi ve Medical Nemesis adlı eserinden beş paragraf tutarında alıntıya da yer veriliyordu. Hem yaşamöyküsü hem de söylediği şeyler çarpıcıydı. O kısacık metindeki kadarıyla bir tanışıklık "İllich'i tanıdım" demek için yeterli miydi? Yetersiz olduğunu hemen fark etmiştim, ama yazarın da vurguladığı gibi Türkiye'de geniş okuyucu kitlesi tarafından pek tanınan bir düşünür değildi ve henüz hiçbir kitabı Türkçe'de yayınlanmamıştı.
Sonraki yıllarda başta "Okulsuz Toplum" olmak üzere bir çok eseri dilimize kazandırıldı. İllich ülkemizde, özellikle gençler arasında, tanındı. Solun bir bölüğü, çevreciler ve ilginç olarak İslamcılar İllich'i okudular; ama anladıklarına dair kayda değer işaretlere ne yazık ki rastladığımı söyleyemem.
Düşünceleri-
Onun "okulsuz toplum" demesi kafalarda yanlış bir çağrışımlar uyandırmasın. O, okulsuz toplum derken duvarların ötesine taşmış, tüm toplumu ve hayatı kucaklamış bir eğitim ve öğretim sürecinden bahsediyordu. Ona göre, "Okul, bireyleri, insan dahil her şeyin ölçülebileceği bir dünya için hazırlar. Okulların var olduğu bir dünyada mutluluğa giden yol, bireyin tüketim kalıplarıyla belirlenmiştir." Çözüm ise var olan eğitim kurumlarına alternatif olarak hayatın her anını bir öğrenme faaliyetine dönüştürecek, insanları yaratıcı ve özerk kılacak ve teknokratlarca denetlenmeyen değerleri yaratacak bir eğitim ağının oluşturulmasıdır. İnternet ortamının gelişmesi İllich'in okulsuz toplum rüyası için yeni ufuklar açmış görünüyor.
Bireyi ezen, onun özgür yaşama ve düşünmesine ket vuran "kurumsallaşma"ya, insanları kendi yaşamları, aileleri ve toplumları hakkında cahil ve karar veremez duruma sokan "uzmanlaşma"ya, bilgiyi, eğitimi, doğayı hatta duyguları bile alınır-satılır, paraya tahvil edilebilir hale getiren "metalaşma"ya karşıydı. Ona göre modern toplumlarda eğitim, sağlık, ulaşım gibi ihtiyaçlar bürokratik refah devletinin bu hizmetleri yerine getirmekle yükümlü kurumlarca karşılanmaktaydı. Bir zamanlar insanların doğal çevre ilişkileri içerisinde karşıladıkları temel ihtiyaçlar, modern toplumda "bilimsel olarak" üretilmiş hizmetlerin tüketilmesine indirgenmekteydi. Modern çağda belirli bir tüketim seviyesinin altına düşenler teknokratların oluşturduğu kriterlere göre fakir sayılıyordu. Yerleşik düzen, kendi kendini eğitmeyi yetersiz görüyordu. Ancak kurumsallaşmış hizmetlere olan bağımlılık bireysel yetkinliğe zarar veriyor, bireyi yeterli karar verme gücünden yoksun bırakıyor, onu kendi dışında oluşturulan hizmetlerin pasif tüketicisi haline getiriyordu.
İnsan- insan arası ve insan-çevre arası ilişkilerin otonom ve yaratıcı bir temele dayandığı dostça(convival) kurumlar kurulabileceğini ve ancak bu şekilde oluşan toplumların sağlıklı olacağını savunuyordu. Seri üretim teknolojilerinin, insanları bürokrasinin ve makinelerin aksesuvarları haline getirdiğini göstererek modern sanayi toplumlarını sorguluyordu. Kişiler arasında özerk, yaratıcı ilişkiler kurulabilmesinde araçların rolüne dikkat çekiyordu. İnsanların çalışırken zevk almaları, sevinç duymaları için araçlara hükmetmeleri gerektiğini belirterek araçların insanlara hükmetmeye başladıkları noktada büyümeye karşı çıkıyordu.
Çok kısa yaşamöyküsü-
İllich, 4 Eylül 1926'da Viyana'da doğdu. Temel eğitimini 1936-1941 yılları arasında Viyana'da aldı. Annesi Yahudi kökenli olduğu için 1941'de Nazilerce sürüldü. Üniversite öncesi eğitimini İtalya'da Floransa şehrinde tamamladı. Sonra Floransa Üniversitesi'ne ve Vatikan'da Gregorian Üniversitesi'ne devam ederek tarih ve teoloji okudu. Papaz olmaya karar verdi. 1951'de Salzburg Üniversitesi'nde doktorasını tamamladı. 1956'ya kadar New York yakınlarında papazlık yaptı. Cemaati çoklukla İrlandalı ve Porto Rikolulardan oluşuyordu. Burada Porto Riko kültürünün sözcüsü oldu. İspanyolca ve bir çok dil öğrendi. Katolik kilisenin Güney Amerika siyasetine yönelttiği eleştirilerle dikkat çekti; kilise çevreleri ve Vatikan'la arası bozuldu. 1956-60 arasında Porto Riko'nun Ponce şehrinde Katolik Üniversitesi'nin rektör yardımcılığını yaptı. Daha sonra Meksika'nın Cuernavaca şehrinde Kültürlerarası Dökümantasyon Merkezi(CIDOC)'ni kurdu ve çalışmalarını orada sürdürdü. Amacı alternatif bir eğitim programı oluşturarak gönüllüleri Latin Amerika dilleri ve kültürleri konusunda eğitmek olan CIDOC, kısa zamanda Güney Amerika'daki askeri diktatörlüklere karşı muhalefet merkezlerinden biri oldu. 1980lerden beri vaktini Meksika, ABD ve Almanya arasında geçirmekteydi. Penn State ve Bremen Üniversitelerinde bilim, felsefe, teknoloji ve toplum dalında konuk profesör olarak dersler veriyordu. Illich takipçileri olsun, etrafında ekol olsun istemiyordu, ancak düşünceleri ve hayat tarzının bazı küçük gruplar tarafından benimsendiği bilinmektedir. Bu yazıyı kaleme almadan önce yaptığım bir araştırmada 1971-1993 yılları arsında yayınlanmış 17 kitabı olduğunu belirledim.
Türkçe'de İllich-
Okulsuz Toplum (çev. T.Bedirhan Üstün, Birey ve Toplum Yay), Şenlikli Toplum ( çev. Ahmet Kot, Ayrıntı Yay), H2O/ Unutmanın Suları( çev. Ruşen Değerli, Afa Yay), Enerji ve Eşitlik ( çev. Ufuk Uyan, Ağaç Yay), Sağlığın Gaspı (Çev. Süha Sertabiboğlu, Ayrıntı Yay)
Ustaya saygı-
İllich, bazı kimselerin sandığı gibi bir ideolog olmaktan ziyade değişik konuları tartışmaya açan, bir çok konuya ilgi duyan "hezarfen" bir kişiyidi. Özellikle biz hekimlerin gözlerini açan, olaylara, toplumuma genelinde geçerli kabul edilen kurumlaşmalara, tutum ve davranışlara eleştirel bir bakış tarzı geliştirmemizi ve kendimizi olumlu yönde değiştirmemizi sağlayan düşünürlerden biriydi. Bu yargım hiç de abartılı gelmesin. British Medical Journal'ın editörü Redmont Smith 2002 Nisan ayında yazdığı bir editoryalde İllich'in Medical Nemesis( Türk. çev. Sağlığın Gaspı)i için söylediği şu sözler en güçlü kanıtımdır: “Hastayken her gün yaptıkları işin değeri ve bilgeliği konusunda kuşku duyan doktorlar tarafından bakılmak isterim; İllich'in kitabı böyle doktorların yetişmesine yardım edecektir.”
Ölümünün üzerinden iki yıl geçmesine rağmen hala yaşayanların kendisinden çok şey öğrenmeye devam ettikleri ustaya bir kez daha toprağın bol olsun diyorum!
-----------------
Konya-Karaman Tabip Odası Bülteni'nde yayınlanmıştır(Aralık 2004)
Nazmi Zengin
Biz Türkler İvan denince Rusları, az buçuk mürekkep yalamışlarımız ise Rus çarı Korkunç İvan'ı hatırlarız. Yazımızın konusu olan İvan İllich ne Rus'tu, ne de korkunçtu. Aşağıdaki satırları 2 Aralık 2002'de Almanya'nın Bremen şehrinde vefat ettiğini öğrenmem dolayısıyla kaleme almıştım. Aradan geçen zamana uyarlamak için biri şu an okuduğunuz olmak üzere baş kısmından iki cümleyi, bir de son cümleyi değiştirerek arz ediyorum.
Tanışma-
Ben İvan İllich'i 1985 yılında İlim ve Sanat dergisinde Enes Harman imzasıyla yayınlanan "İllich'in medikal düzen eleştirisi ve Türkiye gerçeği" başlıklı makaleyle tanıdım. Makaleyle birlikte İllich'in kısa bir özgeçmişi ve Medical Nemesis adlı eserinden beş paragraf tutarında alıntıya da yer veriliyordu. Hem yaşamöyküsü hem de söylediği şeyler çarpıcıydı. O kısacık metindeki kadarıyla bir tanışıklık "İllich'i tanıdım" demek için yeterli miydi? Yetersiz olduğunu hemen fark etmiştim, ama yazarın da vurguladığı gibi Türkiye'de geniş okuyucu kitlesi tarafından pek tanınan bir düşünür değildi ve henüz hiçbir kitabı Türkçe'de yayınlanmamıştı.
Sonraki yıllarda başta "Okulsuz Toplum" olmak üzere bir çok eseri dilimize kazandırıldı. İllich ülkemizde, özellikle gençler arasında, tanındı. Solun bir bölüğü, çevreciler ve ilginç olarak İslamcılar İllich'i okudular; ama anladıklarına dair kayda değer işaretlere ne yazık ki rastladığımı söyleyemem.
Düşünceleri-
Onun "okulsuz toplum" demesi kafalarda yanlış bir çağrışımlar uyandırmasın. O, okulsuz toplum derken duvarların ötesine taşmış, tüm toplumu ve hayatı kucaklamış bir eğitim ve öğretim sürecinden bahsediyordu. Ona göre, "Okul, bireyleri, insan dahil her şeyin ölçülebileceği bir dünya için hazırlar. Okulların var olduğu bir dünyada mutluluğa giden yol, bireyin tüketim kalıplarıyla belirlenmiştir." Çözüm ise var olan eğitim kurumlarına alternatif olarak hayatın her anını bir öğrenme faaliyetine dönüştürecek, insanları yaratıcı ve özerk kılacak ve teknokratlarca denetlenmeyen değerleri yaratacak bir eğitim ağının oluşturulmasıdır. İnternet ortamının gelişmesi İllich'in okulsuz toplum rüyası için yeni ufuklar açmış görünüyor.
Bireyi ezen, onun özgür yaşama ve düşünmesine ket vuran "kurumsallaşma"ya, insanları kendi yaşamları, aileleri ve toplumları hakkında cahil ve karar veremez duruma sokan "uzmanlaşma"ya, bilgiyi, eğitimi, doğayı hatta duyguları bile alınır-satılır, paraya tahvil edilebilir hale getiren "metalaşma"ya karşıydı. Ona göre modern toplumlarda eğitim, sağlık, ulaşım gibi ihtiyaçlar bürokratik refah devletinin bu hizmetleri yerine getirmekle yükümlü kurumlarca karşılanmaktaydı. Bir zamanlar insanların doğal çevre ilişkileri içerisinde karşıladıkları temel ihtiyaçlar, modern toplumda "bilimsel olarak" üretilmiş hizmetlerin tüketilmesine indirgenmekteydi. Modern çağda belirli bir tüketim seviyesinin altına düşenler teknokratların oluşturduğu kriterlere göre fakir sayılıyordu. Yerleşik düzen, kendi kendini eğitmeyi yetersiz görüyordu. Ancak kurumsallaşmış hizmetlere olan bağımlılık bireysel yetkinliğe zarar veriyor, bireyi yeterli karar verme gücünden yoksun bırakıyor, onu kendi dışında oluşturulan hizmetlerin pasif tüketicisi haline getiriyordu.
İnsan- insan arası ve insan-çevre arası ilişkilerin otonom ve yaratıcı bir temele dayandığı dostça(convival) kurumlar kurulabileceğini ve ancak bu şekilde oluşan toplumların sağlıklı olacağını savunuyordu. Seri üretim teknolojilerinin, insanları bürokrasinin ve makinelerin aksesuvarları haline getirdiğini göstererek modern sanayi toplumlarını sorguluyordu. Kişiler arasında özerk, yaratıcı ilişkiler kurulabilmesinde araçların rolüne dikkat çekiyordu. İnsanların çalışırken zevk almaları, sevinç duymaları için araçlara hükmetmeleri gerektiğini belirterek araçların insanlara hükmetmeye başladıkları noktada büyümeye karşı çıkıyordu.
Çok kısa yaşamöyküsü-
İllich, 4 Eylül 1926'da Viyana'da doğdu. Temel eğitimini 1936-1941 yılları arasında Viyana'da aldı. Annesi Yahudi kökenli olduğu için 1941'de Nazilerce sürüldü. Üniversite öncesi eğitimini İtalya'da Floransa şehrinde tamamladı. Sonra Floransa Üniversitesi'ne ve Vatikan'da Gregorian Üniversitesi'ne devam ederek tarih ve teoloji okudu. Papaz olmaya karar verdi. 1951'de Salzburg Üniversitesi'nde doktorasını tamamladı. 1956'ya kadar New York yakınlarında papazlık yaptı. Cemaati çoklukla İrlandalı ve Porto Rikolulardan oluşuyordu. Burada Porto Riko kültürünün sözcüsü oldu. İspanyolca ve bir çok dil öğrendi. Katolik kilisenin Güney Amerika siyasetine yönelttiği eleştirilerle dikkat çekti; kilise çevreleri ve Vatikan'la arası bozuldu. 1956-60 arasında Porto Riko'nun Ponce şehrinde Katolik Üniversitesi'nin rektör yardımcılığını yaptı. Daha sonra Meksika'nın Cuernavaca şehrinde Kültürlerarası Dökümantasyon Merkezi(CIDOC)'ni kurdu ve çalışmalarını orada sürdürdü. Amacı alternatif bir eğitim programı oluşturarak gönüllüleri Latin Amerika dilleri ve kültürleri konusunda eğitmek olan CIDOC, kısa zamanda Güney Amerika'daki askeri diktatörlüklere karşı muhalefet merkezlerinden biri oldu. 1980lerden beri vaktini Meksika, ABD ve Almanya arasında geçirmekteydi. Penn State ve Bremen Üniversitelerinde bilim, felsefe, teknoloji ve toplum dalında konuk profesör olarak dersler veriyordu. Illich takipçileri olsun, etrafında ekol olsun istemiyordu, ancak düşünceleri ve hayat tarzının bazı küçük gruplar tarafından benimsendiği bilinmektedir. Bu yazıyı kaleme almadan önce yaptığım bir araştırmada 1971-1993 yılları arsında yayınlanmış 17 kitabı olduğunu belirledim.
Türkçe'de İllich-
Okulsuz Toplum (çev. T.Bedirhan Üstün, Birey ve Toplum Yay), Şenlikli Toplum ( çev. Ahmet Kot, Ayrıntı Yay), H2O/ Unutmanın Suları( çev. Ruşen Değerli, Afa Yay), Enerji ve Eşitlik ( çev. Ufuk Uyan, Ağaç Yay), Sağlığın Gaspı (Çev. Süha Sertabiboğlu, Ayrıntı Yay)
Ustaya saygı-
İllich, bazı kimselerin sandığı gibi bir ideolog olmaktan ziyade değişik konuları tartışmaya açan, bir çok konuya ilgi duyan "hezarfen" bir kişiyidi. Özellikle biz hekimlerin gözlerini açan, olaylara, toplumuma genelinde geçerli kabul edilen kurumlaşmalara, tutum ve davranışlara eleştirel bir bakış tarzı geliştirmemizi ve kendimizi olumlu yönde değiştirmemizi sağlayan düşünürlerden biriydi. Bu yargım hiç de abartılı gelmesin. British Medical Journal'ın editörü Redmont Smith 2002 Nisan ayında yazdığı bir editoryalde İllich'in Medical Nemesis( Türk. çev. Sağlığın Gaspı)i için söylediği şu sözler en güçlü kanıtımdır: “Hastayken her gün yaptıkları işin değeri ve bilgeliği konusunda kuşku duyan doktorlar tarafından bakılmak isterim; İllich'in kitabı böyle doktorların yetişmesine yardım edecektir.”
Ölümünün üzerinden iki yıl geçmesine rağmen hala yaşayanların kendisinden çok şey öğrenmeye devam ettikleri ustaya bir kez daha toprağın bol olsun diyorum!
-----------------
Konya-Karaman Tabip Odası Bülteni'nde yayınlanmıştır(Aralık 2004)
VAN GOGH'UN DOKTORLARI
Vincent Van Gogh, bir papazın oğlu olarak 30 Mart 1853'de Hollanda'nın güneyinde Brabant yöresindeki bir köyde dünyaya geldi. Ailesinin altı çocuğunun en büyüğüydü. Yakın akrabaları tablo taciri olan Vincent , 16 yaşında amcasının resim galerisinde satıcı olarak hayata atıldı.
Lahey, Londra ve Paris'teki galerilerde çalışarak resim dünyası ile tanıştı, ünlü ressamların eserlerini inceleme fırsatı buldu. Londra'dayken sevdiği bir kızın onu reddetmesi üzerine hayata bakışı karamsarlaştı, insanlardan uzaklaştı. Bir süre sonra, içinde uyanan din tutkusuna kapılarak rahip oldu. Belçika'nın madencilik bölgesi Borinage'da rahip olarak bulunduğu iki yıllık dönemde gözlemlediği sefalet ve girdiği bunalım sonucu dinden uzaklaşıp ressam olmaya yöneldi.
Otoportre
İnsanların yalnızlık, hüzün ve acılarını resmeden Vincent van Gogh'un tıbbi geçmişi karmaşıktır. Retrospektif olarak yapılan değerlendirmelerde onun epilepsi, Ménière hastalığı, bipolar bozukluk, alkolizm, apsent adlı sert bir içkiyi kullanmaya bağlı akut intermitan porfiri ve sifiliz gibi hastalıkların birinden ya da bir kaçından muztarip olabileceği öne sürülmüştür. Sık sık tekrarlayan hastalıkları nedeniyle doktorlarla teması eksik olmayan Van Gogh bu doktorlardan üçünün resimlerini de yapmıştı.
Anvers'te bulunduğu 1886 yılında dispepsi ve sifiliz kuşkusuyla başvurduğu Dr. Hubertus Amadeus Cavenaille'e muayene ve tedavisi için ödeyecek parası olmadığını ancak kendisinin portresini yapabileceğini söylemiştir. Van Gogh'un Dr. Cavenaille portresi ne yazık ki kaybolmuştur.
Devam etmeye başladığı Anvers Akademisi'nden akademik kurallara uymayı reddetmesi üzerine 3 ay sonra ayrılmak zorunda kalan Van Gogh, kardeşi Theo'yla buluşmak üzere Paris'e gitti. Burada çok verimli çalışmalar yapmasına rağmen kent yaşamından yoruldu, zihinsel ve fiziksel olarak tükenmişlik hissetmeye başladı. "Daha parlak bir gökyüzü altında doğaya bakabilme" özlemi onu sarmıştı.
Şubat 1888'de Paris'i terk edip sağlığına iyi geleceğini düşündüğü Arles'e yerleşti. Arles'te bir ev kiraladı ve sarı renklerle dekore etti. Paul Gauguin ve diğer izlenimci ressamları buraya davet ederek bir sanatçılar kolonisi oluşturmaya çalıştı. Ancak 24 Aralık 1888'de yıldızının bir türlü barışmadığı Gauguin'le kavga edip onu öldürmeye kalkıştı. Ardından da kendisine bir ceza olarak sol kulağını kesti ve Arles Hastanesi'ne kaldırıldı.
Arles Hastanesi'nde tedavisini üstlenen cerrah Dr Félix Rey'in ilgisinden çok memnun kalan Van Gogh, kardeşi Theo'ya Dr. Rey'in bir portresini yapacağını yazar. Gerçekten de Ocak 1889'da taburcu olduktan on gün sonra Félix Rey'in Portesi'ni yapmaya başlar. Bu eser Van Gogh'un en hoş portrelerinden biridir. Dr. Rey doğrudan size bakar. Hatları ufak kontrollü fırça darbeleri yardımıyla açıkça belirlenmiştir. Van Gogh bu tekniği Gauguin'den almıştır. Van Gogh'un geçirdiği krizi ele veren girdap motifleri sadece arkaplan motifi olarak kullanılmıştır. Hastane günlerinde yakın ilgisini esirgemeyen Dr Rey'e bir şükran ifadesi olarak yapılan bu tabloyu Van Gogh doktoruna verir. Tabloyu kümesinin duvarındaki bir deliği kapamak için kullanmasından yola çıkarak Dr. Rey'in bu tablonun sanatsal değerini idrak edemediğini söyleyebiliriz.
Dr. Félix Rey'in Portresi (1889, Moskova'da Puşkin Müzesi'nde bulunmkatadır)
Van Gogh, Saint-Rémy-de-Provence'taki Saint-Paul-de-Mausole Akıl Hastanesi'nde bir yıl kaldıktan sonra Mayıs 1890'da Paris yakınlarındaki Auvers-sur-Oise'e yerleşti. Kardeşi Theo'nun yardımıyla Dr Paul Ferdinand Gachet'in tedavisi altına girdi. Dr. Gachet sinir hastalıkları ve homoeopati uzmanıdır. Hem bir ressam, hem de Pissarro ve Cézanne gibi izlenimcilerin hamisi olan Dr. Gachet, Van Gogh'la sanat sevgisini de paylaşmaktaydı. Theo'ya yazdığı bir mektupta ondan "Doktor Gachet benim için gerçek bir arkadaş. Fiziksel olarak olduğu kadar zihinsel olarak da birbirimize benzediğimiz için kardeş gibi bir şey. Çok sinirli ve tuhaf davranışlı bir adam." diye bahseder. Dr. Gachet psikiyatrik hastalıkların tedavisinde uğraşı tedavisinin rolüne inandığı için Van Gogh'u resim yapma konunda sürekli teşvik etmiştir.
Ölüm tarihi olan 29 Haziran 1890'dan önce Auvers-sur-Oise'de geçirdiği 70 gün içinde Van Gogh, Dr. Gachet'in biri taslak, biri bakır üzerine asitle aşındırma, ikisi yağlıboya toplam 4 portresini yapmıştır. Bakır üzerine asitle aşındırma tekniği ile yaptığı tek eseri olan "Pipolu Adam-Dr Gachet" sanatçının Auvers-sur-Oise'e geldiğinin 5. gününde yapılmıştır.
Pipolu Adam- Dr Gachet ( 1890, Paris'te Bibliotheque Nationale'de bulunmaktadır)
Dr. Gachet'in yağlıboya portrelerinin ilkinde doktor üzerinde iki kitap ve vazo içinde yüksükotu (Digitalis purpurea ) bulunan bir masaya dirseğini dayamış biçimde oturmaktadır. Halen nerede olduğu bilinmeyen bu tablo 1990'yılında yapılan bir açık arttırmada 82 milyon 500 bin dolara ( 51 milyon YTL) tekerlekli sandalyeye mahkûm Japon işadamı Ryoei Saito'ya satılmasıyla gündeme gelmişti( bir söylentiye göre tablo vasiyeti gereğince Saito'nun cenazesi ile birlikte gömülmüştür). Aynı portrenin kitaplar çıkarılmış ve çiçekler masanın üstüne konmuş hali olan ikinci versiyonu Paris'te Musée d'Orsay'de bulunmaktadır. Van Gogh vazo içindeki yüksük otu ile yaşlı doktorun hem çiçek sevgisini, hem de tıp adamı oluşunu tuval üzerinde vurgulamıştır. Her iki versiyonda da güçlü bir melankolik ifade dikkati çeker. Dr. Gachet'in yüzünde melankoli, hüzün, çaresizlik ve umutsuzluk hakimdir. Bu hüzün resmin her yanına yayılır. Bütün renkler ve çizgiler bu melankolik atmosfere uyar. Figürün çizgileri kasvetli görünümü izler ve bu duygusal ruh halini açığa vurur. Üzerindeki lacivert ceket ve arka planın koyu mavi rengi ve yüzün solgunluğu ifadeyi güçlendirir.
Dr. Gachet ( Özel bir koleksiyonda bulunmaktadır)
Van Gogh'la Dr. Gachet'in dostluğunu 27 Haziran 1890'da, henüz 37 yaşında olan Van Gogh'un göğsüne sıktığı bir kurşun bozdu. Dr. Gachet olayı hemen Theo'ya iletti. On yıl süren sanat yaşamı boyunca sekiz yüz kadar tablo ve dokuz yüz kadar desen yapan, ancak bunların sadece birini(Kırmızı Üzüm Bağı) satabilen Van Gogh, iki gün sonra kardeşinin kollarında öldü.
Dr.Gachet, ölüm döşeğindeki sanatçının bir taslak resmini çizer ve 30 Haziran 1890'da Theo'yla birlikte Van Gogh'un cenazesi Méry mezarlığına gömülürken hazır bulunan birkaç kişiden biri olur.
Kaynaklar
1- AnaBritannica Ansiklopedisi. Cilt 9, sf. 516-7. İstanbul, 1988.
2- Blumer D. The illness of Vincent van Gogh. Am J Psychiatry 2002: 159:519-26
3- Erkul V. Sanat ve İnsan. Timaş Yy., İstanbul, 1996.
4- Park M P, Park R H R.The fine art of patient-doctor relationships. BMJ 2004;329:1475- 80.
5- Yılmaz N. 19. yüzyıl melankoliği: Van Gogh. Hürriyet Gazetesi. 21.05. 2001.
--------------------------------
*Konya-Karaman Tabip Odası Bülteni'nde yayınlanmıştır(Haziran 2005).
Lahey, Londra ve Paris'teki galerilerde çalışarak resim dünyası ile tanıştı, ünlü ressamların eserlerini inceleme fırsatı buldu. Londra'dayken sevdiği bir kızın onu reddetmesi üzerine hayata bakışı karamsarlaştı, insanlardan uzaklaştı. Bir süre sonra, içinde uyanan din tutkusuna kapılarak rahip oldu. Belçika'nın madencilik bölgesi Borinage'da rahip olarak bulunduğu iki yıllık dönemde gözlemlediği sefalet ve girdiği bunalım sonucu dinden uzaklaşıp ressam olmaya yöneldi.
Otoportre
İnsanların yalnızlık, hüzün ve acılarını resmeden Vincent van Gogh'un tıbbi geçmişi karmaşıktır. Retrospektif olarak yapılan değerlendirmelerde onun epilepsi, Ménière hastalığı, bipolar bozukluk, alkolizm, apsent adlı sert bir içkiyi kullanmaya bağlı akut intermitan porfiri ve sifiliz gibi hastalıkların birinden ya da bir kaçından muztarip olabileceği öne sürülmüştür. Sık sık tekrarlayan hastalıkları nedeniyle doktorlarla teması eksik olmayan Van Gogh bu doktorlardan üçünün resimlerini de yapmıştı.
Anvers'te bulunduğu 1886 yılında dispepsi ve sifiliz kuşkusuyla başvurduğu Dr. Hubertus Amadeus Cavenaille'e muayene ve tedavisi için ödeyecek parası olmadığını ancak kendisinin portresini yapabileceğini söylemiştir. Van Gogh'un Dr. Cavenaille portresi ne yazık ki kaybolmuştur.
Devam etmeye başladığı Anvers Akademisi'nden akademik kurallara uymayı reddetmesi üzerine 3 ay sonra ayrılmak zorunda kalan Van Gogh, kardeşi Theo'yla buluşmak üzere Paris'e gitti. Burada çok verimli çalışmalar yapmasına rağmen kent yaşamından yoruldu, zihinsel ve fiziksel olarak tükenmişlik hissetmeye başladı. "Daha parlak bir gökyüzü altında doğaya bakabilme" özlemi onu sarmıştı.
Şubat 1888'de Paris'i terk edip sağlığına iyi geleceğini düşündüğü Arles'e yerleşti. Arles'te bir ev kiraladı ve sarı renklerle dekore etti. Paul Gauguin ve diğer izlenimci ressamları buraya davet ederek bir sanatçılar kolonisi oluşturmaya çalıştı. Ancak 24 Aralık 1888'de yıldızının bir türlü barışmadığı Gauguin'le kavga edip onu öldürmeye kalkıştı. Ardından da kendisine bir ceza olarak sol kulağını kesti ve Arles Hastanesi'ne kaldırıldı.
Arles Hastanesi'nde tedavisini üstlenen cerrah Dr Félix Rey'in ilgisinden çok memnun kalan Van Gogh, kardeşi Theo'ya Dr. Rey'in bir portresini yapacağını yazar. Gerçekten de Ocak 1889'da taburcu olduktan on gün sonra Félix Rey'in Portesi'ni yapmaya başlar. Bu eser Van Gogh'un en hoş portrelerinden biridir. Dr. Rey doğrudan size bakar. Hatları ufak kontrollü fırça darbeleri yardımıyla açıkça belirlenmiştir. Van Gogh bu tekniği Gauguin'den almıştır. Van Gogh'un geçirdiği krizi ele veren girdap motifleri sadece arkaplan motifi olarak kullanılmıştır. Hastane günlerinde yakın ilgisini esirgemeyen Dr Rey'e bir şükran ifadesi olarak yapılan bu tabloyu Van Gogh doktoruna verir. Tabloyu kümesinin duvarındaki bir deliği kapamak için kullanmasından yola çıkarak Dr. Rey'in bu tablonun sanatsal değerini idrak edemediğini söyleyebiliriz.
Dr. Félix Rey'in Portresi (1889, Moskova'da Puşkin Müzesi'nde bulunmkatadır)
Van Gogh, Saint-Rémy-de-Provence'taki Saint-Paul-de-Mausole Akıl Hastanesi'nde bir yıl kaldıktan sonra Mayıs 1890'da Paris yakınlarındaki Auvers-sur-Oise'e yerleşti. Kardeşi Theo'nun yardımıyla Dr Paul Ferdinand Gachet'in tedavisi altına girdi. Dr. Gachet sinir hastalıkları ve homoeopati uzmanıdır. Hem bir ressam, hem de Pissarro ve Cézanne gibi izlenimcilerin hamisi olan Dr. Gachet, Van Gogh'la sanat sevgisini de paylaşmaktaydı. Theo'ya yazdığı bir mektupta ondan "Doktor Gachet benim için gerçek bir arkadaş. Fiziksel olarak olduğu kadar zihinsel olarak da birbirimize benzediğimiz için kardeş gibi bir şey. Çok sinirli ve tuhaf davranışlı bir adam." diye bahseder. Dr. Gachet psikiyatrik hastalıkların tedavisinde uğraşı tedavisinin rolüne inandığı için Van Gogh'u resim yapma konunda sürekli teşvik etmiştir.
Ölüm tarihi olan 29 Haziran 1890'dan önce Auvers-sur-Oise'de geçirdiği 70 gün içinde Van Gogh, Dr. Gachet'in biri taslak, biri bakır üzerine asitle aşındırma, ikisi yağlıboya toplam 4 portresini yapmıştır. Bakır üzerine asitle aşındırma tekniği ile yaptığı tek eseri olan "Pipolu Adam-Dr Gachet" sanatçının Auvers-sur-Oise'e geldiğinin 5. gününde yapılmıştır.
Pipolu Adam- Dr Gachet ( 1890, Paris'te Bibliotheque Nationale'de bulunmaktadır)
Dr. Gachet'in yağlıboya portrelerinin ilkinde doktor üzerinde iki kitap ve vazo içinde yüksükotu (Digitalis purpurea ) bulunan bir masaya dirseğini dayamış biçimde oturmaktadır. Halen nerede olduğu bilinmeyen bu tablo 1990'yılında yapılan bir açık arttırmada 82 milyon 500 bin dolara ( 51 milyon YTL) tekerlekli sandalyeye mahkûm Japon işadamı Ryoei Saito'ya satılmasıyla gündeme gelmişti( bir söylentiye göre tablo vasiyeti gereğince Saito'nun cenazesi ile birlikte gömülmüştür). Aynı portrenin kitaplar çıkarılmış ve çiçekler masanın üstüne konmuş hali olan ikinci versiyonu Paris'te Musée d'Orsay'de bulunmaktadır. Van Gogh vazo içindeki yüksük otu ile yaşlı doktorun hem çiçek sevgisini, hem de tıp adamı oluşunu tuval üzerinde vurgulamıştır. Her iki versiyonda da güçlü bir melankolik ifade dikkati çeker. Dr. Gachet'in yüzünde melankoli, hüzün, çaresizlik ve umutsuzluk hakimdir. Bu hüzün resmin her yanına yayılır. Bütün renkler ve çizgiler bu melankolik atmosfere uyar. Figürün çizgileri kasvetli görünümü izler ve bu duygusal ruh halini açığa vurur. Üzerindeki lacivert ceket ve arka planın koyu mavi rengi ve yüzün solgunluğu ifadeyi güçlendirir.
Dr. Gachet ( Özel bir koleksiyonda bulunmaktadır)
Van Gogh'la Dr. Gachet'in dostluğunu 27 Haziran 1890'da, henüz 37 yaşında olan Van Gogh'un göğsüne sıktığı bir kurşun bozdu. Dr. Gachet olayı hemen Theo'ya iletti. On yıl süren sanat yaşamı boyunca sekiz yüz kadar tablo ve dokuz yüz kadar desen yapan, ancak bunların sadece birini(Kırmızı Üzüm Bağı) satabilen Van Gogh, iki gün sonra kardeşinin kollarında öldü.
Dr.Gachet, ölüm döşeğindeki sanatçının bir taslak resmini çizer ve 30 Haziran 1890'da Theo'yla birlikte Van Gogh'un cenazesi Méry mezarlığına gömülürken hazır bulunan birkaç kişiden biri olur.
Kaynaklar
1- AnaBritannica Ansiklopedisi. Cilt 9, sf. 516-7. İstanbul, 1988.
2- Blumer D. The illness of Vincent van Gogh. Am J Psychiatry 2002: 159:519-26
3- Erkul V. Sanat ve İnsan. Timaş Yy., İstanbul, 1996.
4- Park M P, Park R H R.The fine art of patient-doctor relationships. BMJ 2004;329:1475- 80.
5- Yılmaz N. 19. yüzyıl melankoliği: Van Gogh. Hürriyet Gazetesi. 21.05. 2001.
--------------------------------
*Konya-Karaman Tabip Odası Bülteni'nde yayınlanmıştır(Haziran 2005).
Kaydol:
Yorumlar (Atom)